poniedziałek, 30 listopada 2020

jerzy salakNajczęściej czas kojarzymy z jakimikolwiek zmianami. Z góry zakładamy, że jeżeli coś uległo zmianie, to musiało to zająć pewien okres czasu.

 


?Wspaniałą właściwością czasu jest to, że płynie."
Arthur Eddington

Przemijanie... Jeden z najbardziej niepokojących elementów naszego życia. Przemijanie zmusza inteligentnego człowieka do spojrzenia w przeszłość, do weryfikowania swoich przemyśleń, wyciągania wniosków z uzyskanych doświadczeń, zmiany swojego światopoglądu, a w rezultacie do działania. Przemijanie bardzo ściśle związane jest z indywidualnym odbiorem tego, co nazywamy czasem. Czym jednak jest czas? Co to znaczy, że czas płynie? Co takiego ?płynie"?
Różne encyklopedie podają co najmniej kilka definicji czasu. Wskazuje to na fakt, że nie tak łatwo wytłumaczyć komuś, czym faktycznie on jest. Zresztą, proszę na własny użytek stworzyć swój własny opis pojęcia czasu i przedstawić go drugiemu człowiekowi. Okazuje się, że nawet najwięksi geniusze mieli olbrzymie problemy z próbą określenia definicji tego pojęcia. Z drugiej strony spróbujmy powiedzieć kobietom, że nie ma czegoś takiego jak upływ czasu ?.
Wiele wieków temu św. Augustyn, jeden z najbardziej wpływowych myślicieli zajmujących się kwestią natury czasu, udzielił trafnej, lecz zarazem enigmatycznej odpowiedzi na pytanie, czym jest czas: ?Jeśli nikt mnie o to nie pyta, wiem. Jeśli pytającemu usiłuję wytłumaczyć, nie wiem".
Według Newtona istniał tylko jeden, uniwersalny i wszechobejmujący, czas. Płynie on w jednostajnym tempie i nic nie wywiera na niego wpływu. Jest więc absolutny i obiektywnie jednakowy w całym wszechświecie. Newton nie definiował czasu, podobnie zresztą jak nie definiował pojęcia samej przestrzeni. Uważał je za niezmienne elementy ?areny" Kosmosu, w którym zachodzą wszystkie zjawiska fizyczne.
Irlandzki filozof George Berkeley uważał natomiast, iż bez umysłu, który by postrzegał ruch, sama idea czasu staje się zwykłą iluzją. Także niemiecki uczony Leibniz sprzeciwiał się teorii Newtona, utrzymując, że czas jest porządkiem następstwa zdarzeń zachodzących w świecie - bez świata (zdarzeń) nie może być mowy o żadnym czasie.
Szczególna teoria względności Einsteina wprowadziła do fizyki nowe pojęcie czasu. Okazało się, że upływ czasu zależny jest od prędkości układu odniesienia, w którym się go mierzy. Jeżeli znajdujemy się na powierzchni Ziemi i mija nas przyjaciel w statku kosmicznym, poruszającym się z prędkością zbliżoną do prędkości światła, wydaje nam się, że jego zegar chodzi wolniej od naszego (dylatacja czasu). W życiu codziennym różnice te są niemierzalne, jednak w przypadku układów poruszających się z prędkościami zbliżonymi do prędkości światła, różnica pomiaru jest już bardzo duża.

rys1 czas
Rysunek 1: Trwałość pamięci - Salvador Dali

W jaki sposób można dostrzec upływ czasu?
Najczęściej czas kojarzymy z jakimikolwiek zmianami. Z góry zakładamy, że jeżeli coś uległo zmianie, to musiało to zająć pewien okres czasu. Takie podejście jest jak najbardziej poprawne. Niektórzy z nas być może pamiętają, że niektóre lekcje w szkole ciągnęły się w nieskończoność, a inne leciały ?jak z bicza trzasnął". A przecież nasz zegarek odliczał te same 45 minut. Wkraczamy tu w obszar poruszony przez Einsteina, a dotyczący relatywizmu czasowego. Czas okazuje się pojęciem względnym, ale nie tylko w sensie psychologicznym. Upływ czasu jest również uzależniony od tego, co dzieje się wokół nas i z nami, gdzie się znajdujemy i w jakich warunkach fizycznych. Inaczej płynie, kiedy stoimy w miejscu, inaczej kiedy się poruszamy. Również siła grawitacji ma zasadniczy wpływ na upływ czasu. W pobliżu wielkich skupisk materii czas płynie wolniej niż w pustej przestrzeni.
Prędkość upływu czasu dostrzegamy poprzez pracę tzw. zegarów, czyli zjawisk lub urządzeń rejestrujących zmiany parametrów tych zjawisk. Mogą to być zjawiska przyrodnicze (np. wzrost i obumieranie organizmów żywych), astronomiczne (np. pory roku), fizyczne (np. wahadło, drgania elektromagnetyczne) lub inne.
Dzisiejsze zegary potrafią mierzyć upływ czasu z niesamowitą dokładnością. Dotychczas najbardziej dokładnym zegarem atomowym był zegar rtęciowy, stworzony w NIST w roku 2006. Zegar ten spóźniał się o sekundę dopiero po upływie 400 milionów lat. Jednakże fizycy z amerykańskiego National Institute of Standards and Technology (NIST) skonstruowali zegar, w którym dopuszczalne odchylenie, równe jednej sekundzie, zostanie przez zegar ?zebrane" dopiero za 3,7 miliarda lat! Prowadzone są również badania nad tzw. zegarem pulsarowym, opartym w swoim działaniu na odbieranych z kosmosu cyklicznych impulsach radiowych gwiazd neutronowych. Nad tym rozwiązaniem, z niemałym sukcesem, pracują również polscy naukowcy z Gdańska. Tutaj stabilność czasu sięgnie niewyobrażalnej granicy 10-18 s/s.

rys2 czas
Rysunek 2: Czy zegary faktycznie mierzą czas?

Okazuje się jednak, że najbardziej podstawowym elementem umożliwiającym definicję czasu i jego upływu jest po pierwsze istnienie świadomego obserwatora, a po drugie posiadanie przez niego pamięci! Proszę zauważyć, że wyłącznie pamięć ?podpowiada" nam, że ?przed chwilą" świat wokół nas był inny. Gdyby informacji o zdarzeniach wokół nas nie można było przechować w mózgu lub w jakimś innym urządzeniu, to nie potrafilibyśmy rozróżnić teraźniejszości od przeszłości. Czyż na podstawie jednego zdjęcia lub jednej klatki z filmu potrafimy powiedzieć, co było przed, a tym bardziej, co się zdarzy potem? Czy sama obserwacja zegarka pozwala nam ?odczuć" upływ czasu? Zdecydowanie nie. Musimy mieć świadomość tego, a dokładnie pamiętać, że coś zmieniło się wokół nas, że pewne elementy naszej rzeczywistości zmieniły swoje położenie, swój kształt, czy np. swój stan energetyczny. Jakiekolwiek zapamiętane zmiany podpowiadają naszej świadomości, że jest różnica między stanem zapamiętanym a obserwowanym. Ten fakt powoduje, że inteligentni obserwatorzy naszego świata im dłużej żyją, tym bardziej dostrzegają więcej dowodów na to, że nic nie stoi w miejscu. ?Panta rhei ..."
Fizycy definiując pojęcie upływu czasu, zwracają uwagę na istnienie tzw. ?strzałki czasu", czyli arbitralnie wytyczonego kierunku upływu czasu. Czym ona jest? Zwróćmy uwagę, że przebieg pewnych zjawisk, czy też procesów, wyraźnie odbywa się w wyróżnionym kierunku. Doskonale wiemy, że rozbita szklanka nigdy sama z siebie nie wróci do dawnego kształtu. Ciepło z naszego kaloryfera nie wróci samoistnie do grzejnika i pieca centralnego ogrzewania, a tym bardziej nie zamieni się z powrotem w gaz czy węgiel, z którego powstało. Również usmażona jajecznica nie zamieni się z powrotem w jajka, nawet jeżeli będziemy czekać miliardy lat. Pewne naturalne procesy są nieodwracalne, a więc mogą przebiegać tylko w jednym kierunku. Ten kierunek wyznacza w tym wypadku tzw. strzałkę termodynamiczną. Co prawda teoria kwantowa zakłada pewne skończone prawdopodobieństwo zaistnienia takiej nienormalnej sytuacji, ale czas oczekiwania na to grubo przekracza wiek naszego Wszechświata.
Drugim, bardzo istotnym z punktu widzenia człowieka, elementem odróżniającym kierunek upływu czasu, jest pamięć obserwatora. Dlaczego pamiętamy przeszłość, a nie ?pamiętamy" przyszłości? Nasze doświadczenie życiowe podpowiada, że to jest naturalne, ale dlaczego tak faktycznie jest? Ten wyróżniony kierunek zmian można nazwać ?strzałką psychologiczną". Istnieje ona tylko w naszej głowie, ale poniekąd jest skutkiem istnienia strzałki termodynamicznej, gdyż nasz mózg, zbudowany jest z atomów i cząsteczek, które również podlegają prawom termodynamiki. Oczywiście zakładając, że mózg jest jedynym miejscem przechowywania historii zdarzeń, czyli pamięcią, z czym niekoniecznie trzeba się zgadzać.

rys3 czas
Rysunek 3: Strzałka czasu

Trzecią, równie istotną strzałką czasu jest strzałka kosmologiczna. Związana ona jest z faktem, że nasz Wszechświat (traktowany jako pewna całość) systematycznie rozszerza się, czyli zwiększa wszystkie swoje wymiary. Dotyczy to zarówno wymiarów przestrzennych, jak i czasowych. Być może również innych nieznanych nam wymiarów. Obserwujemy, że ewolucja naszego Wszechświata przebiega w ściśle określonym kierunku ? od Wielkiego Wybuchu, gdzie wszystkie jego wymiary były równe lub bardzo zbliżone do zera ? do obecnych wymiarów rzędu miliardów lat światła. Dokonane obserwacje astrofizyczne potwierdzają ten kierunek upływu czasu.
Z pojęciem termodynamicznej strzałki czasu wiąże się ściśle pojęcie entropii. Wyobraża ono fundamentalną cechę naszego Wszechświata, który bezustannie dąży do śmierci cieplnej, czyli do jednorodnego, równomiernego rozmieszczenia materii i energii w przestrzeni. Entropia jest miarą nieuporządkowania pewnego układu energetyczno-materialnego. Każdy układ zamknięty dąży do równowagi, w której entropia osiąga maksimum. Nasz Wszechświat jest tak ?zaprogramowany", że w normalnych warunkach, przy ustalonym kierunku upływu czasu, umrze w skończonym czasie. Możliwe jest też, że ilość materio-energii jest wystarczająca, aby odwrócić kierunek ekspansji i Wszechświat zacznie się kurczyć.
Innym elementem naszej rzeczywistości, który może odwrócić kierunek ekspansji Wszechświata ku śmierci, jest ŻYCIE. Proszę zauważyć, że żywe stworzenia mogą odwracać kierunek entropii, co powoduje lokalne zmiany zmniejszające entropię, czyli wyższej organizacji układu (porządku). Warunkiem jest wykonywanie pracy. Być może kiedyś człowiek zapanuje nad materią, energią i czasem i będzie miał wpływ na losy całego Kosmosu.
Czy w takim razie można odwrócić kierunek upływu czasu? Jest to niedoścignione marzenie nie tylko naukowców, ale przede wszystkim większości zwykłych ludzi. Któż z nas nie chciałby znowu być piękny, młody i na dodatek jeszcze bogaty? Obecna fizyka nie zaprzecza takim marzeniom. Zgodnie z powstałymi teoriami i równaniami opisującymi nasz Wszechświat, nic nie stoi na przeszkodzie, aby odwrócić kierunek upływu czasu, czyli podróżować w czasie. W tym momencie pojawia się wiele problemów natury technicznych i pytań o skutki naruszenia podstawowych zasad naszego świata, jaką jest np. przyczynowość. Z pewnością większość z nas zna opis paradoksu dziadka. Spróbujmy sobie wyobrazić skutki takiej sytuacji, w której wnuczek cofa się w czasie i zabija własnego dziadka? W takim razie, w jaki sposób narodziłby się jego ojciec, a tym bardziej on sam?

rys4 czas
Rysunek 4: Wehikuł czasu Herberta George'a Wells'a

O ile jeszcze podróż w przeszłość potrafimy sobie wyobrazić, gdyż w zasadzie możemy cofnąć się do tego, co kiedyś faktycznie istniało, to podróż w przyszłość jest dla nas całkowicie niezrozumiała. Jak można udać się do czegoś, co jeszcze nie powstało? Kto stworzył tę rzeczywistość? Tego typu pytania są jak na razie czystą fantazją, aczkolwiek bardzo interesującą z punktu widzenia możliwości dokonania zmian w przeszłości własnej lub kogoś innego poprzez uzyskanie informacji z przyszłości. Tutaj też kłania się zasada przyczynowości w jeszcze mocniejszym wymiarze.
Wymiar czasowy naszego Wszechświata jest niezmiernie istotny dla jego i naszego istnienia. Z pewnością jest on najmniej poznanym elementem jego struktury, ale wywiera przemożny wpływ na wszystko wokół nas. W dalszym ciągu nie wiemy, czy czas ma charakter kwantowy, jak np. materia czy energia, czy też jest ciągły w swej strukturze. Czy istnieje możliwość poruszania się w tym wymiarze, podobnie jak w wymiarach przestrzennych?

rys5 czas
Rysunek 5: Upływ czasu?

Dzisiaj chyba za wcześnie odpowiedzieć na pytanie ?w czym płynie" czas. W przypadku materii lub energii dosyć dobrze rozumiemy, jak przebiega ich przemieszczanie w obrębie czasoprzestrzeni. Jednakże nie można znaleźć niczego, co odpowiadałoby za fizyczne pojęcie czasu i jego upływu. Wszelkie próby włączenia czasu w obręb fizyki kwantowej kończy się jego eliminacją. Czas znika!
Jak na razie ten nieuchwytny element naszej rzeczywistości, pomimo braku dokładnej definicji, ma zdecydowanie największy wpływ na rozwój ludzkości, zarówno w sensie indywidualnym, jak i cywilizacyjnym. To właśnie świadomość przemijania rozbudza w nas różne emocje i chęć do działania, do próby przeciwstawienia się nieuchronnemu, ustalonemu ?porządkowi". Człowiek z natury jest przekorny i chciałby zmieniać, czy też naginać świat do swoich potrzeb lub marzeń. Prowadzi to z jednej strony do powstania genialnych wytworów ludzkiej myśli, wspaniałych dzieł sztuki, ale czasami świadomość ograniczoności życia człowieka w czasie prowadzi ku jego upadkowi i upodleniu. To ograniczenie wyzwala w człowieku bunt i chęć trwania bez końca. Jeżeli nie materialnie, to chociaż w pamięci innych ludzi lub w stworzonych przez siebie dziełach. Z tego też powodu wydaje się, że warto ?żyć tak jakbyś miał umrzeć jutro, ale marzenia mieć takie, jakbyś miał żyć do końca świat".

 

Komentarze   

 
+17 # Młody Ein-Stein 2013-03-22 09:25
Mnie zawsze zastanawiało, kiedy całą tę entropię próbowałem rozgryźć, że cały Wszechświat rozpracowuje się oparciu o jakieś układy teoretycznie energetycznie zamknięte. Ktoś mi na przykład porównywał Wszechświat do stołu bilardowego, na którym po uderzeniu białej bili w resztę bil, prędzej czy później dochodzi do zatrzymania rozpędzonego układu.
cdn
 
 
+18 # Młody Ein-Stein 2013-03-22 09:25
Ale przecież energia nie "znika" - zgodznie z tymi tam zasadami termodynamiki przepływa na przykład na blat stołu, z blatu przez nogi "spływa" do gleby; cześć energii idzie w powietrze. Kto powiedział, że to układ zamknięty?
Wszechświat imho trudno rozpracować na jakimś uproszczonym modelu. A ta fizyka kwantowa, to ja już w ogóle nie ten teges ;). O co lotto?
A czas? Czas, według fantastów, jest "najprostszą rzeczą" ;).
Fajny tekst.

cdn
 
 
+18 # Młody Ein-Stein 2013-03-22 09:27
A z tą nieodwracalnośc ią - no też można trochę polemizować. Usmażone jajko zostaje zjedzone, jedzenie zostaje strawione, potem ... ten... no wraca do gleby w ten czy inny sposób, z gleby wyrasta pożywienie dla drobia sztuk raz, drobia sztuk raz zjada i z drobia sztuk dwa robi kopulacja, a z kopulacja powstają kolejne jaja (niekoniecznie wielkanocne).
 
 
+18 # córcia 2013-03-22 12:01
nie poruszono tu kwestii, jak niebezpieczny jest czas i jego "upływ" mimo, że go nie widzimy, nie czujemy, ale mamy świadomość, że jest pojęcie czasu i jego przemijania. każdy z nas ma tego świadomość, gdyż wcześniej czy później zaczynamy się go bać, bo wraz z upływem czasu, upływa nasze życie i wówczas narasta niepewność, co jest po śmierci. Myślę, że z tego tytułu wielu z nas nie porusza kwestii upływu czasu, gdyż jest on silniejszy od naszej świadomości i wewnętrznej siły do życia. Nikt bowiem z nas jeszcze z nim nie wygrał...
 
 
+19 # cd 2013-03-22 17:10
Podoba mi się stwierdzenie, że jeśli ktoś nie pyta mnie czym jest czas - wiem, jeśli próbuję wytłumaczyć - nie wiem :) Bardzo trafne, bo zaczęłam myśleć jakbym sama komuś określiła czym jest czas. jednak jak wiadomo najtrudniej opowiada się o tym, czego nie widać i nie możemy dotknąć. Podobnie jak jest mnóstwo określeń na miłość czy gniew, tak i na pojęcie czasu znajdziemy tyle wyjaśnień ile pomysłów, gdyż jest to coś, co czujemy, a jednak każdy z nas czuje inaczej.
 
 
+23 # trochę starszy 2013-03-24 22:39
Cytuję córcia:
nie poruszono tu kwestii, jak niebezpieczny jest czas i jego "upływ" mimo, że go nie widzimy, (...), gdyż wcześniej czy później zaczynamy się go bać, bo wraz z upływem czasu, upływa nasze życie i wówczas narasta niepewność, co jest po śmierci. (...) Nikt bowiem z nas jeszcze z nim nie wygrał...


Jest wiele rzeczy na tym świecie, na które nie mamy wpływu. Z pewnością do nich należy czas, a dokładniej jego upływ. Nie mamy wpływu na to, ile tego czasu nam zostało, ale mamy wpływ na to, jak jego wykorzystamy. Możemy bezmyślnie trwać, ale możemy też działać. W tym z pewnością jest jakiś sens istnienia. Nie można bać się tego, na co nie mamy wpływu. Lepiej cokolwiek robić.
 
 
-13 # atomic 2013-05-05 01:24
czyżby autor powyższego artykułu wzorował się na Scientific American Siat Nauki"czym jest czas" i tego typu opracowaniami. Żenujące
Dla Pana czy czas "płynie"czy nie i tak nie ma znaczenia. Ponoć głupota jest ponadczasowa
 

Nie masz uprawnień do komentowania